Υπάρχουν έθιμα που περνούν από γενιά σε γενιά χωρίς να χρειάζονται πολλές εξηγήσεις. Τα γνωρίζουμε από τις γιαγιάδες μας, τα θυμόμαστε από τα παιδικά μας χρόνια και, κάθε χρόνο, όταν έρχεται η ίδια ημερομηνία, μοσχοβολούν ξανά τα σπίτια μας κανέλα, πορτοκάλι και γαρύφαλλο.
Ένα από αυτά είναι η φανουρόπιτα.
Σήμερα, Πέμπτη 27 Αυγούστου, η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά τη μνήμη του Αγίου Φανουρίου, του Αγίου που στη λαϊκή παράδοση έχει συνδεθεί περισσότερο από οποιονδήποτε άλλον με την «αποκάλυψη» και την εύρεση όσων έχουν χαθεί.
Και ίσως γι’ αυτό η γιορτή του έχει μια ιδιαίτερη θέση στην καρδιά των ανθρώπων.
Γιατί δεν ζητάμε μόνο να βρούμε ένα χαμένο αντικείμενο.
Μερικές φορές ζητάμε να βρούμε έναν άνθρωπο, μια λύση, έναν δρόμο, μια ελπίδα ή ακόμη και τον ίδιο μας τον εαυτό.
«Άγιε μου Φανούρη, φανέρωσέ μου το…»
Το όνομα του Αγίου είναι άρρηκτα συνδεδεμένο στη λαϊκή παράδοση με το ρήμα «φανερώνω». Έτσι, με τα χρόνια, δημιουργήθηκε η πεποίθηση ότι ο Άγιος Φανούριος βοηθά τους πιστούς να βρουν κάτι που έχουν χάσει ή να ξεπεράσουν μια δύσκολη υπόθεση.
Η παράδοση θέλει τον πιστό να απευθύνεται στον Άγιο και να του ζητά να «φανερώσει» αυτό που αναζητά, ενώ ως τάμα προσφέρει μια φανουρόπιτα.
Και κάπως έτσι ένα απλό γλυκό έγινε ένα από τα πιο χαρακτηριστικά θρησκευτικά έθιμα του καλοκαιριού.
Γιατί φτιάχνουμε φανουρόπιτα;
Εδώ αρχίζει μια ιστορία που έχει περάσει κυρίως μέσα από τη λαϊκή ευσέβεια και την παράδοση.
Σύμφωνα με αυτήν, η μητέρα του Αγίου Φανουρίου ήταν μια γυναίκα σκληρή και άδικη απέναντι στους φτωχούς. Ο Άγιος προσπάθησε να τη σώσει, όμως δεν τα κατάφερε.
Γι’ αυτό, σύμφωνα με την παράδοση, οι πιστοί δεν προσφέρουν τη φανουρόπιτα για τον ίδιο τον Άγιο, αλλά για τη μνήμη και την ψυχή της μητέρας του.
Έτσι, όταν η πίτα ευλογείται στην εκκλησία και στη συνέχεια μοιράζεται, συνοδεύεται από την ευχή:
«Θεός σχωρεσ’ τη μάνα του Αγίου Φανουρίου».
Η φανουρόπιτα γίνεται επομένως κάτι περισσότερο από ένα γλυκό. Γίνεται μια πράξη μνήμης, προσφοράς και μοιράσματος.
Γιατί τα υλικά είναι 7 ή 9;
Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά στοιχεία της φανουρόπιτας είναι ότι τα υλικά της είναι συνήθως μονός αριθμός, κυρίως επτά ή εννέα.
Στην παράδοση οι αριθμοί αυτοί έχουν συμβολικές ερμηνείες και συνδέονται με τα Μυστήρια της Εκκλησίας, τις ημέρες της Δημιουργίας και τα τάγματα των αγγέλων.
Η συνταγή διαφέρει από σπίτι σε σπίτι. Άλλοι βάζουν σταφίδες, άλλοι καρύδια, άλλοι περισσότερη κανέλα ή γαρύφαλλο. Κοινό χαρακτηριστικό είναι ότι πρόκειται για ένα νηστίσιμο γλυκό, χωρίς αυγά και γαλακτοκομικά.
Από τη Ρόδο σε όλη την Ελλάδα και την Κύπρο
Η ιδιαίτερη τιμή προς τον Άγιο Φανούριο συνδέθηκε αρχικά με τη Ρόδο, όπου σύμφωνα με την παράδοση βρέθηκε η εικόνα του και ο Άγιος καθιερώθηκε ως προστάτης του νησιού.
Με τα χρόνια η λατρεία του εξαπλώθηκε και η φανουρόπιτα έγινε ένα από τα πιο αγαπημένα έθιμα σε ολόκληρο τον ελληνικό χώρο, αλλά και στην Κύπρο.
Σήμερα, σε πολλές εκκλησίες, οι πιστοί φτάνουν κρατώντας στα χέρια τους ταψιά με φανουρόπιτες για να ευλογηθούν. Και μετά, η πίτα επιστρέφει στην κοινωνία: κόβεται και μοιράζεται σε συγγενείς, φίλους, γείτονες και ανθρώπους που μπορεί να μην γνωρίζουμε καν.
Και ίσως εκεί βρίσκεται και η ομορφότερη πλευρά του εθίμου.
Να μη μένει τίποτα μόνο για εμάς.
Να προσφέρουμε αυτό που φτιάξαμε και να ευχηθούμε κάτι καλό για κάποιον άλλον.
Η φανουρόπιτα της γιαγιάς
Για πολλούς ανθρώπους, η σημερινή ημέρα δεν είναι απλώς μια θρησκευτική γιορτή.
Είναι ανάμνηση.
Είναι η γιαγιά που σηκωνόταν από νωρίς και άναβε τον φούρνο. Είναι η μυρωδιά της κανέλας που γέμιζε το σπίτι. Είναι το ταψί που πήγαινε στην εκκλησία και επέστρεφε κομμένο σε κομμάτια για να μοιραστεί.
Είναι εκείνη η χαρακτηριστική φράση που ακούγαμε από μικροί:
«Άγιε μου Φανούρη, φανέρωσέ μου το…»
Και μπορεί να μη βρέθηκε ποτέ εκείνο το χαμένο αντικείμενο.
Μπορεί όμως να βρέθηκε κάτι άλλο.
Μια απάντηση.
Μια λύση.
Ένας άνθρωπος.
Μια δεύτερη ευκαιρία.
Ή απλώς λίγη δύναμη για να συνεχίσουμε.
Γιατί, τελικά, αυτό είναι ίσως το πιο όμορφο μήνυμα του Αγίου Φανουρίου:
Δεν είναι όλα όσα χάνουμε αντικείμενα.
Κάποια είναι άνθρωποι.
Κάποια είναι όνειρα.
Κάποια είναι η πίστη μας.
Και κάποια στιγμή, μέσα από μια προσευχή, μια πράξη αγάπης ή ένα απλό κομμάτι φανουρόπιτας που μοιράζεται από χέρι σε χέρι, μπορεί να ξαναβρούμε κάτι που νομίζαμε πως είχε χαθεί για πάντα.
Χρόνια πολλά σε όσους γιορτάζουν.
Και ο Άγιος Φανούριος να φανερώσει στον καθένα μας αυτό που πραγματικά αναζητά.